Makale gönderiminde en çok gözden kaçan ama en sert sonuç doğuran eksiklerden biri etik kurul onayıdır. Onay gerektiren bir çalışmayı belgesiz gönderdiğinde, makalen ne kadar iyi olursa olsun çoğu zaman doğrudan desk reject alır — ya da daha kötüsü, yayımlandıktan sonra geri çekilir. Bu rehber, etik kurul onayının ne olduğunu, hangi çalışmalar için gerektiğini ve onu ne zaman alman gerektiğini sade biçimde açıklar.
Etik kurul onayı nedir?
Etik kurul onayı (etik kurul izin belgesi), bir araştırmanın katılımcıların haklarını, mahremiyetini ve güvenliğini koruyacak biçimde tasarlandığını doğrulayan resmi bir izindir. İnsan, hayvan ya da kişisel veri içeren çalışmalarda, araştırma verisi toplanmadan önce ilgili kurumun (üniversitenin) etik kurulundan alınır.
Hangi çalışmalar için gerekir?
Kabaca, veriniz bir insandan veya canlıdan geliyorsa onaya ihtiyacınız var demektir. Onay gerektiren başlıca çalışma türleri:
- Katılımcıdan veri toplayanlar — anket, mülakat, odak grup, gözlem, deney gibi tekniklerle yürütülen nitel veya nicel her araştırma.
- İnsan veya hayvan kullanılanlar — materyal ve veriler dâhil, bilimsel amaçla insan/hayvan içeren çalışmalar.
- Klinik araştırmalar — insanlar üzerinde yapılan çalışmalar.
- Retrospektif çalışmalar — KVKK gereği, geçmiş kayıtlara (özellikle sağlık verisine) dayanan araştırmalar.
En sık yapılan hata: "Benimki geriye dönük, gerek yok"
Bu, alanın en pahalı yanılgısıdır. Geriye dönük olmak muafiyet sağlamaz. Sağlık verisi, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) kapsamında özel nitelikli kişisel veridir; bu nedenle TR Dizin kriterleri, retrospektif çalışmaları da etik kurul izni gereken çalışmalar listesine dâhil etmiştir. Mevcut dosyaları veya kayıtları kullanıyor olman, izin gerekliliğini ortadan kaldırmaz.
TR Dizin kuralı ve makalede beyan
TR Dizin, etik kurul onayı sürecini 2020 yılından itibaren zorunlu tutar: araştırma verileri 2020 ve sonrasına ait makaleler için onay şarttır (2020 öncesi verilerle yürütülen çalışmalar bu şartın dışındadır). Ayrıca makalende:
- Etik iznin gerekip gerekmediği açıkça belirtilmeli,
- Gerekiyorsa, iznin hangi kurumdan, hangi tarihte ve hangi karar/sayı numarasıyla alındığı yazılmalıdır.
Bu beyan, sadece TR Dizin'in değil, uluslararası dergilerin de standart beklentisidir; çoğu dergi Helsinki Bildirgesi'ne uygunluk ve etik onay numarası ister. TR Dizin'in genel kriterleri içinde bu, en katı uygulanan maddelerden biridir.
Ne zaman almalı? Cevap: en başta
Etik kurul onayının tek doğru zamanı vardır: veri toplamaya başlamadan önce. Süreç sonradan tamamlanamaz; veriyi topladıktan sonra alınan bir onay çoğu dergide geçersiz sayılır ve red ya da geri çekilmeyle sonuçlanabilir. Bu yüzden etik kurul başvurusu, araştırma planının bir "ekstra"sı değil, ilk adımı olmalıdır.
Gönderim öncesi güvenceye al
Etik onay, gönderim öncesi kontrol listendeki pazarlık edilemez maddelerden biridir. Makaleni doğru dergiye, eksiksiz belgelerle göndermek hem desk reject riskini azaltır hem de değerlendirme sürecini hızlandırır. Peerfect'in ücretsiz dergi öneri motoru, makalenin kapsamına uyan dergileri önüne koyar; sen de etik onay gibi zorunlu belgeleri baştan tamamlayarak gönderimin en kırılgan kısmını güvence altına alırsın.
Özet: etik kurul onayı bir formalite değil, araştırmanın geçerliliğinin temelidir. Veriniz insandan veya canlıdan geliyorsa, retrospektif bile olsa onay gerekir; onu veri toplamadan önce al, makalende kurum-tarih-karar numarasıyla beyan et. En baştan doğru yapılan bu tek adım, sonda büyük bir red veya geri çekilme riskini ortadan kaldırır.
Kaynaklar: TR Dizin Etik Kurul İzin Belgesi Açıklaması — MEB Dergisi, Etik Kurul Onayı — Bingöl Üniversitesi İİBF Dergisi, Etik Kurul Onayı Gerekli mi? Karar Rehberi — Model İstatistik. Kapsam ve uygulama, kurum yönergesine ve derginin yazım kılavuzuna göre değişebilir; bağlayıcı kaynak TR Dizin kriterleri ve kurumunuzun etik kuruludur.